Nguyễn Du: Những Mỹ Nhân Trên Đường Mười Năm Gió Bụi (1786-1796)

Sau ba năm đi giang hồ Trung Quốc, Nguyễn Du trở về ở tại Thăng Long từ cuối năm 1790 cho đến năm 1794. Đó là ba năm « Chữ tình chốc đã ba năm vẹn », lưu lại trong Lưu Hương Ký của Hồ Xuân Hương. Thời gian đó anh Nguyễn Nể làm quan triều Tây Sơn, tại Thăng Long. Nguyễn Nể lên làm quan đã cho dựng lại một phần nào trong khu dinh thự cha anh, bị bọn kiêu binh đốt phá ở cạnh Giám Hồ, Bích Câu, cạnh Văn Miếu ngày nay, vì dù sao trong gia đình cũng còn các bà chị dâu, vợ anh Nguyễn Khản và con.

Hồ Xuân Hương và quan Hiệp Trấn Sơn Nam Thượng Trần Ngọc Quán

Phạm Trọng Chánh

1 Trần Ngọc Quán quê Nghệ An, trước làm quan Cai Bạ doanh Quảng Đức (Chức vụ đứng đầu một doanh, tỉnh Thừa Thiên ngày sau). Tháng 2 năm Ất Hợi (1815) được bổ nhậm chức Hiệp Trấn Sơn Nam Thượng (Đại Nam Thực Lục 1/50/7a). Trấn này gồm hai tỉnh Hà Nội và Hưng Yên ngày sau và trị sở ở Châu Cầu (Phủ Lý). Trần Ngọc Quán nhậm tại chức được ba năm thì bị bệnh mất, tháng 5 năm Mậu Dần (1818), Cái chết còn nhiều nghi vấn vì nằm trong thời điểm một cuộc thanh trừng vây cánh Nguyễn Văn Thành tại Phú Xuân và Bắc Thành của phe Lê Văn Duyệt và Lê Chất.
Vừa đến Bắc Thành, Trần Ngọc Quán đã đến thăm Hồ Xuân Hương, người đồng hương và ra mắt bằng một bài thơ ca tụng nàng:

Hồ Xuân Hương & Phật Giáo

TS Phạm Trọng Chánh

Điều nghịch lý trong thơ truyền khẩu gán cho Hồ Xuân Hương là Xuân Hương thường đi chùa, cuối đời có đi tu một thời gian, nhưng trong thơ lại «ghét» sư đến mức thậm tệ gọi sư là «lũ trọc đầu», «phúc đức như ông được mấy bồ?», «hỏi thăm sư cụ đáo nơi neo?», sư «chái gió cho nên phải lộn lèo», thậm chí gán cho Hang Thánh hoá Chùa Thầy, thánh tích thiêng liêng của đồng bào Phật tử Việt Nam, nơi Thiền sư Từ Đạo Hạnh cởi bỏ nhục thân để đầu thai thành Vua Lý Thần Tông là cái dương vật : «một đố dương ra biết mấy ngoàm», «một sư đầu trọc ngồi khua mõ, hai tiểu lưng tròn đứng giữ am».